di Lidija Dimkovska (trad. di Ema Stefanovska)

 

[Nella collana Adamàs (La vita felice), tradotto da Ema Stefanovska, è stato appena pubblicato “Condizione di confine”, il primo libro in Italia della poetessa macedone Lidija Dimkovska. Presentiamo cinque poesie e la nota al volume a cura di Tommaso Di Dio.]

 

КАКО Е

 

да се биде дете на родители загинати во војна,

да се биде дете на разведени родители,
или дете од Африка на џамбо плакат,
да се живее во завод за хендикепирани лица,

да се има клуч од социјален стан,

да се добива помош во брашно, масло,
памук и стапчиња за уши,
да се има жиро-сметка за трансплантација на коскена срж,
да се живее во СОС-село со Голема мајка на девет деца
и тетка што доаѓа еднаш неделно
да пегла алишта и да игра карти,
да се спие во картонска кутија пред парламентот
или во метро на метропола што гости собир на високи државници,

да се биде кукла во народна носија
наместо сообраќаец на раскрсница,
децата да посвојуваат родители, а не обратно,
да се пие на екс крвта за да не оксидира,
да се биде тироидна жлезда на семејната политика,
да ти течат лиги од некои луѓе,
а од некои, пак, да ти стои грутка во грлото,
да се чува најмеката бришалка за гостинот од странство,
а најтврдиот кревет за самоубиецот што преживеал,
да се биде чатал во окото на Бога,
да се собере сознанието во лажичка леплив сируп,
да ти бидат ставовите испрани чорапи
што не си го наоѓаат својот пар,
да не ти се повеќе точни ни кожата ни земјата,

да се обеси за манастирската липа
човекот што последен ти го бакна челото,
да се биде актуелна тема за нискобуџетен филм,

папокот да се повлече пред јазикот,
а јазикот пред живата мера на духот,
да се стане постанар на сопственото постоење,
да станеш свесен дека животот е игра на непливач

со бранови повисоки од себе.

 

COME SAREBBE

 

essere figli di genitori morti in guerra,
essere figli di genitori divorziati, o essere
un bambino africano su un mega cartellone,
vivere in una residenza sanitaria per disabili,
avere la chiave di una casa popolare,
ricevere aiuti in farina, olio,
ovatta e cotton fioc,
aprire un conto corrente per il trapianto di midollo osseo,
vivere in un villaggio sos con una Supermamma di nove figli
e una zia che viene una volta alla settimana
a stirare indumenti e a giocare a carte,
dormire in uno scatolone di cartone davanti al parlamento
o nella metro di una metropoli che ospita un convegno di alti statisti,

essere una bambola in costume folcloristico
al posto del vigile all’incrocio,
se i bambini adottassero i genitori e non viceversa,
bere il sangue alla goccia prima che si ossidi,
essere la tiroide della politica familiare,
sbavare per alcune persone
e per altre, invece, ti viene un nodo alla gola,
tenere l’asciugamano più morbido per l’ospite straniero,
e il letto più duro per il suicida sopravvissuto,
essere una catapulta nell’occhio di Dio,
accumulare conoscenza con il cucchiaino di sciroppo appiccicoso,

avere per punto di vista un calzino appena lavato
che ha perso il proprio compagno,
se non ti andassero più né la pelle né la terra,

impiccare al tiglio del monastero
l’ultimo uomo che ti ha baciata in fronte,
essere il tema scottante di un film a basso costo,
se l’ombelico rientrasse prima della lingua,
e la lingua prima del peso vivo dello spirito,
diventare l’inquilino della propria esistenza,
prendere coscienza che la vita è un gioco di non nuotatori

con onde più alte di te.

 

НАСЛЕДСТВО

 

Ингрид Јонкер ѝ пишува на Оливера Ќорвезироска

 

Добро би ти дошол куршум в глава,
скок од мостот или пресечена вена,
солна киселина во чајот, каишот на мажот околу вратот,

во погрешно време, на погрешно место
смртта е будење, вулкан, земјотрес,
сакаш да умреш, ама не како останатите.
А во детската соба спие девојченце
што си го носела во сопствената матка.
Ќерка со мајка што се самоубила
не е ќерка без мајка туку без себе.
Цел живот ќе нурка подлабоко одошто може,
ќе пребарува, ќе талка, ќе сонува, ќе прашува
и главата ќе си ја удира
од твојата фотографија. Ќе ѝ недостигаш,
ќе те сака, а нема да може да не те мрази.
Сега може. Дури си жива. Дури е таа дете.
Твоите дланки врз нејзините образи,
а нејзините врз твоите. Плетка.
Ќе го памети твојот живот
што ти сакаш да го заборавиш.
Кога ќе закрцкаат скалите
ќе знае дека кај неа се качува минатото.
Ќе има сопствена соба. Но, што ќе ѝ е?
Нејзе ѝ е потребен сопствен дом за сопствената соба,
а со мајка што се самоубила никаде повеќе не е дома.

Ќе извиси. Откровението нема да се случи.
Мајка ти цел живот ти велеше:

„Ќе го видиш ти Господ“!

Закана или блаженство?
За тебе и едното и другото.

За неа наследство.

 

EREDITÀ

 

Ingrid Jonker scrive a Olivera Ḱorveziroska

 

Ti farebbe bene un proiettile in testa,
un salto dal ponte o una vena tagliata,
l’acido cloridrico nel tè, la cintura da uomo al collo,
al momento sbagliato, nel posto sbagliato
la morte è risveglio, vulcano, terremoto,
vuoi morire, però non come gli altri.
Ma nella cameretta dorme una bambina
che tu hai portato nel tuo stesso utero.
Una figlia con una madre che si è ammazzata
non è una figlia senza madre, ma è una figlia senza sé stessa.
Tutta la vita s’immergerà più profonda che può,
frugherà, vagherà, sognerà, domanderà
e andrà a sbattere la testa
contro la tua fotografia. Le mancherai,
ti amerà, e non potrà non odiarti.
Ora può. Finché sei viva. Finché lei è bambina.
Le tue mani sopra le sue guance,
le sue sopra le tue. Intrecciate.
Ricorderà la tua vita
che tu cerchi di dimenticare.
Quando sentirà scricchiolare le scale
saprà che il passato sta salendo da lei.
Avrà una camera tutta per sé. Però, che se ne fa?
Le serve una casa sua per la sua camera,
ma con una madre che si è ammazzata casa non è più da nessuna parte.

Si farà illusioni. Non ci sarà rivelazione.
Tutta la vita tua madre ti diceva:

«Ti faccio vedere il Signore!»

Minaccia o benedizione?
E l’una e l’altra, per te.

Eredità, per lei.

 

ЕХО

 

Под примордијалната куќа
ехото се враќаше од овој свет,

прелетувајќи ги дуњата, низите тутун
и ракијата во казанот,
ни носеше поздрави од ближните.
Живи бевме тогаш сите.
Мочниот меур на закланите младенчиња

беше најиздржлив балон на светот,

супата од остарениот петел
не сакаа да ја јадат ни свињите,
на дното од тенџерето за сапун

ненадејно се појавуваше ѕуница.
Ѕунеа светските култури
на Македонско радио, Трета програма,

во одајата со мирис на печена тиква
и чорапи испружени над шпоретот,
кај што баба ми ми сплете волнено елече

погодно за секое годишно време.
Кога ми омале заминав во светот
и живеев во него црно на бело,
крвта мешајќи ја со вода
не сетив кога се претвори во плунка

исто како што примордијалната куќа

најпрво беше дом,
па имот со даночна стапка,
па руина во судски спор.
Сега под куќата викаме ли викаме,

а ехото се враќа од оној свет,

прелетувајќи ги гробовите и буништата

ни носи поздрави од самите себе.

 

ECO

 

Sotto la casa primordiale
l’eco faceva ritorno da questo mondo,
sorvolava le cotogne, i filari di tabacco
e la rakija nel calderone,
ci portava i saluti dai nostri cari.
A quel tempo eravamo tutti vivi.
La vescica urinaria dei cuccioli macellati
era il palloncino più resistente al mondo,
la zuppa del gallo anziano
nemmeno i maiali la volevano mangiare,
sul fondo della pentola per fare il sapone,
all’improvviso, si palesava un arcobaleno.
Risuonavano le culture del mondo
alla Radio Macedonia, Terzo programma,
nella stanza con l’odore della zucca al forno
e le calze stese sulla stufa,
dove mia nonna mi ha fatto a maglia un gilet di lana

adatto a ogni stagione.
Quando mi è diventato piccolo, sono partita per il mondo

e ci vivevo, nero su bianco,
mescolando il sangue con l’acqua
non mi sono accorta quando è diventato saliva
proprio come la casa primordiale
che prima era una casa,
poi una proprietà con aliquota fiscale,
infine rovina in una lite giudiziaria.
Ora, sotto la casa, gridiamo e gridiamo,

ma l’eco ci ritorna dall’altro mondo,

sorvolando le tombe e le discariche

e porta i saluti solo da noi stessi.

 

СРЦЕТО НА ШОПЕН

 

Срцето на Шопен во Варшава –
заѕидано во внатрешниот столб на црквата,
не може, дури и да сака, да пропушти барем една миса.

Присуствува на исповеди на прељубници и на несреќници,

брои потписи на петиции
против абортус и истополови бракови,
се грчи од национални симболи,
на минатото се сеќава како да било вчера,
пред него туристите се фотографираат селфи,
се тресе од студ, од страв, од сомнеж, од верба,
се вљубува, се одљубува,
на музичките вечери во негова чест
или се превртува во своето легло
или блажено воздивнува,
се лула во сон под звуците на оргулите
и паѓа во несоница пред историските пресврти,
во вечната криенка со Бога, те Бог не може
да го најде него, те тоа Бога,
пред крајот на секоја миса
свештеникот вели „Излезете во мир“,
а верниците брзајќи кон портите пеат „И духот твој“.

Тогаш и срцето на Шопен сака надвор,
по секоја цена, низ излезот во случај на нужда
или низ пукнатинката на сводот,
но ѕид ни со глава не се турка,
а не пак со срце,

и заробено во столбот на црквата
од немост бревта, испрекинато чука,
и страв ми е, ќе издржи ли до крај
или заробено помеѓу свештеникот и верниците

пред сите ќе доживее
удар?

 

IL CUORE DI CHOPIN

 

Il cuore di Chopin a Varsavia –
murato nel pilastro interno alla chiesa,
non può, pur volendo, mancare nemmeno una messa.

Assiste alle confessioni di adùlteri e di infelici,
conta le firme sulle petizioni
contro l’aborto e i matrimoni omossessuali,
ha i crampi di fronte ai simboli nazionali,
ricorda il passato come se fosse ieri,
davanti a lui i turisti si fanno i selfie,
ha brividi di freddo, di paura, di dubbio, di fede,
si innamora, si disamora,
alle serate musicali in suo onore
si rivolta nel letto
o sospira beato,
si fa cullare nel sonno dal suono dell’organo
e cade nell’insonnia davanti alle grandi svolte della storia,

in un perpetuo nascondino con Dio e Dio non lo trova,

e lui non trova Dio,
verso la fine di ogni messa
il prete dice «Andate in pace»,
e i fedeli che hanno fretta di uscire intonano
«Grazie a Dio».
Lì anche il cuore di Chopin vuole andare via,
ad ogni costo, attraverso l’uscita d’emergenza
o tramite la crepa nella volta,
ma un muro non lo demolisci con la testa,
tanto meno col cuore,

e imprigionato nel pilastro della chiesa

ansima di mutismo, batte sconnesso,
e mi chiedo se ce la farà fino alla fine

o se imprigionato fra preti e fedeli

lì, in mezzo a tutti, gli verrà

un colpo?

МИЛЕНИЧЕ

Го пои со млеко во прав, а тоа сака прапрамајчино,
го храни со кашички од овошје, а тоа сака од крв и земја,

го капе во корито со природен беби-сапун,
а тоа сака во вода осветена од верски поглавар,
го брише со памучна крпа,
а тоа сака со знамето од ковчегот на архивата,
го завиткува во ќебенце со мечиња,
а тоа сака во јамболија со народна шара,
го легнува во креветче со балдахин од ѕвезди,
а тоа сака во лулка со кукести крстови,
го успива со приказните на Грим и Андерсен,
а тоа сака локални легенди за победи без порази,
го буди со детска песничка,
а тоа сака со химна повлечена од употреба,
го облекува во шарени алиштенца,
а тоа сака во црна униформа,
го обува во леки чевлички,
а тоа сака во цокули со боцкави нитни,
му подава топче со виножитни зраци,
а тоа сака бејзбол палка со мртовечки глави,
го учи „не лути се, човече“ на клупа во градината,
а тоа сака да плете бодликава гранична жица,
го остава да си игра во песокот со другите деца,
а тоа ги штипе ако имаат друга боја на кожата,
го држи за левата рака на прошетка,
а тоа пред себе ја пружа десната и маршира,
му става капки против поленов прав,

а тоа бара антиалерген против другоста,
му предава нови јазици за да вреди повеќе,
а тоа ја плука со својот што правилно не го ни знае,

го учи на добро, а тоа го љуби злото,
го носи на час по историја, а тоа ја повторува.
Му подарува куче – куц, куц,
му купува маче – мац, мац,
а тоа со тупаница ѝ го вади окото,
ја плука в лице и вреска:
јас сум Нац! Наци, нац!

CUCCIOLO

Lei gli dà il latte in polvere, lui vuole quello dell’antenata,
lei lo nutre con omogenizzati di frutta, lui li vuole di sangue e terra,

lei lo lava con il sapone delicato nella vaschetta,
lui vuole fare il bagno nell’acqua benedetta,
lei lo asciuga col telo di cotone,
lui vuole la bandiera dell’Arca,
lei lo avvolge nel piumino di orsacchiotti,
lui vuole la coperta di lana con disegni folk,
lei lo mette nel lettino con baldacchino di stelle,
lui vuole la culla con le svastiche,
lei lo addormenta con Grimm e Andersen,
lui vuole le leggende di vittorie senza sconfitta,
lei lo sveglia con una canzoncina per bambini,
lui vuole un inno messo fuori legge,
lei gli mette abitini colorati,
lui vuole l’uniforme nera,
lei gli mette ai piedi le scarpette leggere,
lui vuole gli anfibi con borchie e punte,
lei gli lancia una pallina con i raggi dell’arcobaleno,
lui vuole una mazza da baseball con i teschi,
lei gli insegna “non t’arrabbiare” sulla panchina del giardino,
lui vuole intrecciare filo spinato per il confine,
lei lo lascia giocare nella sabbia con gli altri bambini,
lui pizzica loro la pelle se di colore diverso,
lei lo tiene sotto il braccio sinistro mentre passeggiano,
lui tende in avanti il destro e marcia,
lei gli dà le goccine contro l’allergia al polline,

lui chiede l’antistaminico contro la diversità,
lei gli insegna le lingue straniere per arricchirlo,
lui le sputa addosso con la sua che nemmeno conosce bene,

lei gli insegna il bene, lui ama il male,
lei lo porta a lezione di storia, lui la ripete.
Lei gli regala un cagnolino – kutz kutz, bau bau,
gli compra un gattino – matz matz, miao miao,
lui le cava l’occhio con un pugno
le sputa in faccia e ringhia:
io sono Nazi! Naz! Nazi!

 

Nota

di Tommaso Di Dio

 

È come se la lingua di Dimkovska fosse stata nutrita con il latte di una violenza millenaria. Da una parte, la storia sterminata delle tradizioni, degli accenti, delle nenie e dei mondi catturati da quel grande arcipelago di terre chiamato penisola balcanica; dall’altra, la storia recente, a tratti terribile, di una nazione e di un popolo che nel Novecento si è visto contendere tutto – persino il proprio nome – e che ha trovato se stesso attraversando la grande storia Europea, fatta di smembramenti, ricomposizioni e guerre civili. Si sente in questa poesia la continua frizione dei confini, il loro attrito, il loro sapore nascosto: il desiderio di un fluire fra le terre e le nazioni e i linguaggi che non sa nascondere la paura di perdersi. La lingua di Dimkovska è come se fosse costretta dagli eventi a pensarsi in una traduzione e in un tradimento. Non è un caso che l’altro in questa poesia è sempre un enigma, un indovinello, un paradosso. L’umanità stessa è messa in discussione in una storia di decadimenti, in cui l’ossessione per la morte è costante, come però la fiducia che in un’ironia nera la poesia possa lasciare un’eredità di liberazione: «Ti farebbe bene un proiettile in testa,/ un salto dal ponte o una vena tagliata,/ l’acido cloridrico nel tè, la cintura da uomo al collo,/ al momento sbagliato, nel posto sbagliato/ la morte è risveglio».